Τα PFAS (Υπερφθοριωμένες και Πολυφθοριωμένες Αλκυλιωμένες Ουσίες) είναι μια μεγάλη οικογένεια συνθετικών χημικών ουσιών που χρησιμοποιούνται ευρέως (π.χ. σε αντικολλητικά σκεύη, αδιάβροχα ρούχα) και είναι «παντοτινά χημικά» επειδή είναι εξαιρετικά ανθεκτικά στο νερό, τη θερμότητα και το λίπος, συσσωρεύονται στο περιβάλλον και στον ανθρώπινο οργανισμό, συνδέονται με σοβαρά προβλήματα υγείας (καρκίνος, καρδιαγγειακά, ορμονικές διαταραχές).

Ένα πρόσφατο παγκόσμιο επιστημονικό έργο, δημοσιευμένο στο περιοδικό Science, ανέδειξε τη διάδοση των PFAS ( μέσω των ψαριών συνδυάζοντας δεδομένα από περισσότερες από 3.100 τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο, για την περίοδο 2010–2021, και υπολογίζοντας την εκτιμώμενη ημερήσια πρόσληψη (Estimated Daily Intake, EDI) για 212 είδη ψαριών που διακινούνται διεθνώς σε 44 χώρες. Η μελέτη επικεντρώθηκε σε δύο από τα πιο συχνά εντοπιζόμενα PFAS με οκτώ άτομα άνθρακα, το PFOA και το PFOS, που παράγονται κυρίως στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική και δεν αποδομούνται εύκολα στο περιβάλλον.

Τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι τα PFAS ταξιδεύουν εκτενώς μέσω της αλιείας και της παγκόσμιας εμπορίας ψαριών, αλλά ταυτόχρονα δείχνουν μια μείωση των συγκεντρώσεων μεταξύ 40 και 72% σε διάφορες χώρες, αποτέλεσμα των απαγορεύσεων και των περιοριστικών μέτρων που εφαρμόζονται τα τελευταία χρόνια. Παρά τις καθυστερήσεις στην εφαρμογή των κανόνων και την εισαγωγή νέων PFAS, η τάση μείωσης είναι εμφανής. Ο δείκτης κινδύνου, που συγκρίνει την πρόσληψη PFAS με τα επιτρεπτά όρια, παραμένει κάτω από το όριο σε πολλές χώρες, με εξαιρέσεις τη Γροιλανδία και τη Δανία, κυρίως λόγω υψηλής κατανάλωσης ψαριών. Σε γενικές γραμμές, ο δείκτης κινδύνου αυξάνεται ανάλογα με την ποσότητα ψαριών που καταναλώνεται σε κάθε περιοχή, και είναι υψηλότερος στις βόρειες χώρες, όπου ιστορικά συγκεντρωνόταν η παραγωγή PFAS.

Η πλειονότητα των PFAS εισέρχεται στα θαλάσσια οικοσυστήματα μέσω των γλυκών νερών, που συλλέγουν τα απόβλητα των βιομηχανιών και των υδρευτικών συστημάτων. Η φυσική ανανέωση των γλυκών νερών είναι πιο αργή σε σχέση με τη θάλασσα, γεγονός που εξηγεί γιατί οι συγκεντρώσεις PFAS στα ψάρια γλυκού νερού είναι έως και δύο τάξεις μεγέθους υψηλότερες από αυτές που παρατηρούνται στα ψάρια θαλάσσης τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη. Η παρουσία βιομηχανικών εγκαταστάσεων ή στρατιωτικών περιοχών που απελευθερώνουν μεγάλες ποσότητες PFAS αυξάνει περαιτέρω τη συγκέντρωση στις ακτές, υπογραμμίζοντας την αναγκαιότητα συνεχούς παρακολούθησης, φιλτραρίσματος και ανάλυσης των υδάτων.

Τι δείχνει η έρευνα για την Ελλάδα

Στο γράφημα Α της έρευνας , η Ελλάδα εμφανίζεται με ανοιχτό πορτοκαλί χρώμα. Σύμφωνα με τον χρωματικό κώδικα, αυτό αντιστοιχεί σε τιμές 0,01 – 0,05 ng/kg/day. Αυτό σημαίνει ότι η μέση εκτιμώμενη ημερήσια πρόσληψη C8-PFAS μέσω κατανάλωσης ψαριών για τον Έλληνα καταναλωτή είναι σχετικά χαμηλή, αλλά ανιχνεύσιμη.

Στο γράφημα C, η Ελλάδα εμφανίζεται με κίτρινο χρώμα, που αντιστοιχεί σε τιμές Hazard Index 0,01 – 0,1. Ο δείκτης κινδύνου για την ανθρώπινη υγεία μέσω κατανάλωσης ψαριών παραμένει χαμηλός και κάτω από το όριο 1, το οποίο θεωρείται κρίσιμο για την ανάγκη λήψης προληπτικών μέτρων.

Συμπέρασμα για την Ελλάδα

Η μέση έκθεση των Ελλήνων σε C8-PFAS μέσω ψαριών βρίσκεται σε μέτρια επίπεδα (0,01 – 0,05 ng/kg/day), ενώ ο δείκτης κινδύνου παραμένει χαμηλός (0,01 – 0,1), υποδεικνύοντας ότι η τρέχουσα έκθεση δεν υπερβαίνει τα ασφαλή όρια. Παρά την παγκόσμια κυκλοφορία των PFAS μέσω του διεθνούς εμπορίου ψαριών, η κατάσταση στην Ελλάδα φαίνεται διαχειρίσιμη και δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για τη δημόσια υγεία. Ωστόσο, παραμένει σημαντική η συνεχής παρακολούθηση της κατάστασης, δεδομένου ότι η Ελλάδα είναι χώρα με υψηλή κατανάλωση ψαριών και καθώς η εμφάνιση PFAS νέας γενιάς και οι αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες του πληθυσμού μπορεί να επηρεάσουν μελλοντικά την έκθεση και τον σχετικό κίνδυνο.

Κατανομή EDI C8-PFAS και κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία από την κατανάλωση θαλάσσιων ψαριών, 2010 έως 2021, λαμβάνοντας υπόψη το διεθνές εμπόριο. 

Τι θα κάνει η Ευρώπη για να αποτρέψει τον κίνδυνο;

Το μέλλον της διαχείρισης PFAS στα ψάρια δείχνει σύνθετο. Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι θα χρειαστούν δεκαετίες για να αποκτηθούν πλήρη και ακριβή δεδομένα για τις συγκεντρώσεις όλων των PFAS στις διάφορες περιοχές και για τον σχετικό κίνδυνο σε κάθε χώρα. Παράλληλα, αυξάνεται η χρήση PFAS βραχέων αλυσίδων, όπως οι σουλφονάμιδες και τα χλωριωμένα PFAS, που εντοπίζονται ήδη σε θαλάσσια περιβάλλοντα και για τα οποία οι τρέχουσες μέθοδοι δεν επιτρέπουν πάντα αξιόπιστη μέτρηση. Ορισμένα από αυτά έχουν ήδη αποδειχθεί τοξικά.

Αυτή η κατάσταση καθιστά σαφή την ανάγκη για καινοτόμες ρυθμιστικές προσεγγίσεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής, προτείνει να αντιμετωπίζεται η ολόκληρη κατηγορία PFAS ως δυνητικά επικίνδυνη, εξαιρουμένων μόνο εκείνων που θεωρούνται απαραίτητα για κρίσιμες ιατρικές εφαρμογές. Έτσι, οι μελλοντικές γενιές δεν θα έρθουν αντιμέτωπες με την αλόγιστη χρήση επικίνδυνων ουσιών, όπως συμβαίνει σήμερα. Η βασική ερώτηση που παραμένει είναι αν η Ευρώπη θα εφαρμόσει πραγματικά την αρχή της προφύλαξης και της προστασίας της υγείας για περίπου 500 εκατομμύρια πολίτες ή αν θα συνεχίσει να επιτρέπει την ελεύθερη χρήση PFAS χωρίς επαρκή δεδομένα ασφάλειας.