Η εμπορική συμφωνία μεταξύ της Ευρωπαϊκή Ένωση και του μπλοκ της Mercosur (Αργεντινή, Βραζιλία, Παραγουάη, Ουρουγουάη) παρουσιάστηκε ως μια στρατηγική επιτυχία που θα άνοιγε νέες αγορές για τα ευρωπαϊκά προϊόντα ποιότητας και ιδιαίτερα για τα προϊόντα με Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη (ΠΓΕ) και Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης (ΠΟΠ). Ωστόσο, οι τελευταίες εξελίξεις δημιουργούν σοβαρά ερωτήματα για το κατά πόσο αυτή η «προστασία» είναι στην πράξη ουσιαστική ή ευάλωτη.

Στη λίστα των ευρωπαϊκών ονομασιών που περιλαμβάνονται στο πλαίσιο της συμφωνίας βρίσκονται δεκάδες εμβληματικά τυριά και προϊόντα κρέατος: Asiago, Brie, Camembert, Emmental, Fontina, Gorgonzola, Gouda, Grana, Grana Padano, Parmigiano Reggiano, Pecorino Romano, Pecorino Toscano, Munster, Mortadella, Chorizo, Kielbasa, Prosciutto di Parma, καθώς και το Jamón de la Selva Negra. Από ελληνικής πλευράς, ιδιαίτερη σημασία έχουν προϊόντα όπως η Φέτα ΠΟΠ, το Κασέρι ΠΟΠ, το Μανούρι ΠΟΠ, το Κεφαλογραβιέρα ΠΟΠ, το Μετσοβόνε ΠΟΠ, η Γραβιέρα Κρήτης ΠΟΠ, η Γραβιέρα Νάξου ΠΟΠ, το Ανεβατό ΠΟΠ και το Καλαθάκι Λήμνου ΠΟΠ. Για την Ελλάδα, όπου τα γαλακτοκομικά ΠΟΠ αποτελούν βασικό πυλώνα της αγροτικής οικονομίας και της εξαγωγικής δραστηριότητας, η αποτελεσματική προστασία αυτών των ονομασιών δεν είναι συμβολικό ζήτημα αλλά ζήτημα επιβίωσης.

Γιατί η πρόσφατη διμερής εμπορική συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ και της Αργεντινή φαίνεται να περιπλέκει το τοπίο

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υπό την ηγεσία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η συμφωνία με τη Mercosur κατοχυρώνει εκατοντάδες ευρωπαϊκές γεωγραφικές ενδείξεις στις αγορές της Νότιας Αμερικής. Ωστόσο, η πρόσφατη διμερής εμπορική συμφωνία μεταξύ των ΗΠΑ και της Αργεντινής φαίνεται να περιπλέκει το τοπίο. Σύμφωνα με αναλύσεις οργανισμών όπως η Farm Europe και η Eat Europe, στο πλαίσιο αυτής της συμφωνίας ορισμένες από τις ίδιες ονομασίες που η ΕΕ θεωρεί προστατευόμενες αναγνωρίζονται στην Αργεντινή ως «γενικοί όροι».

Αν μια ονομασία θεωρείται γενική σε μια αγορά, αυτό σημαίνει πρακτικά ότι μπορεί να χρησιμοποιείται από παραγωγούς που δεν έχουν καμία γεωγραφική ή ποιοτική σύνδεση με την αυθεντική περιοχή προέλευσης. Έτσι, προϊόντα που φέρουν ονόματα όπως “parmesan”, “gouda” ή “feta-style” θα μπορούσαν να κυκλοφορούν χωρίς τους περιορισμούς που επιβάλλει το ευρωπαϊκό καθεστώς ΠΟΠ/ΠΓΕ. Για την ελληνική Φέτα, που έχει δώσει πολυετείς νομικές μάχες για τη διεθνή αναγνώριση της αποκλειστικότητάς της, ένα τέτοιο προηγούμενο δημιουργεί εύλογη ανησυχία.

Το ζήτημα δεν είναι απλώς εμπορικό

Οι γεωγραφικές ενδείξεις αποτελούν νομικό εργαλείο που συνδέει το προϊόν με τον τόπο, το μικροκλίμα, τις τοπικές φυλές ζώων, τις παραδοσιακές τεχνικές και την πολιτιστική κληρονομιά. Στην ελληνική περίπτωση, η παραγωγή Φέτας και άλλων ΠΟΠ τυριών στηρίζεται σε συγκεκριμένες φυλές αιγοπροβάτων, σε ορεινές και μειονεκτικές περιοχές, και σε αυστηρές προδιαγραφές. Αν η ονομασία αποδυναμωθεί διεθνώς, η προστιθέμενη αξία μεταφέρεται από τον πρωτογενή παραγωγό σε βιομηχανικές απομιμήσεις χαμηλότερου κόστους.

Παράλληλα, η συμφωνία με τη Mercosur έχει επικριθεί για έλλειψη πλήρους αμοιβαιότητας στα περιβαλλοντικά, φυτοϋγειονομικά και εργασιακά πρότυπα. Οι Ευρωπαίοι παραγωγοί οφείλουν να συμμορφώνονται με αυστηρούς κανόνες βιωσιμότητας και ιχνηλασιμότητας, ενώ υπάρχει ο φόβος ότι εισαγόμενα προϊόντα μπορεί να μην υπόκεινται σε ισοδύναμες απαιτήσεις. Εάν σε αυτό προστεθεί και η χαλάρωση στην πράξη της προστασίας των ονομασιών, τότε το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα των ευρωπαϊκών ΠΟΠ συρρικνώνεται.

Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται πλέον είναι κατά πόσο η ΕΕ μπορεί να διασφαλίσει την ουσιαστική και εκτελεστή προστασία των γεωγραφικών ενδείξεων σε ένα περιβάλλον πολλαπλών και αλληλεπικαλυπτόμενων εμπορικών συμφωνιών. Αν παράλληλες διμερείς συμφωνίες επιτρέπουν την αναγνώριση των ίδιων ονομασιών ως «γενικών», τότε η προστασία που προβλέπει η συμφωνία ΕΕ–Mercosur κινδυνεύει να αποδειχθεί περισσότερο θεωρητική παρά πραγματική.

Για την Ελλάδα, όπου τα ΠΟΠ και ΠΓΕ προϊόντα – με αιχμή τη Φέτα αλλά και μια σειρά άλλων τυριών υψηλής αξίας – αποτελούν στρατηγικό εξαγωγικό όπλο, το ζήτημα δεν είναι απλώς νομικό. Είναι βαθιά οικονομικό, κοινωνικό και αναπτυξιακό. Αν η εμπορική πολιτική δεν κατορθώσει να υπερασπιστεί αποτελεσματικά τα ονόματα που ενσαρκώνουν αιώνες παράδοσης και τοπικής γνώσης, τότε δεν διακυβεύεται μόνο ένα εμπορικό σήμα· διακυβεύεται το ίδιο το μοντέλο της ευρωπαϊκής και ελληνικής αγροδιατροφής.