Το κλίμα, η υγρασία του εδάφους, η ποικιλία και ο τρόπος καλλιέργειας καθορίζουν το κατάλληλο πρόγραμμα θρέψης. Διαφορετικές ανάγκες έχουν οι ξηρικοί ελαιώνες της Κρήτης και της Μάνης, άλλες οι αρδευόμενες εκμεταλλεύσεις της Μεσσηνίας και άλλες οι επιτραπέζιες ελιές της Χαλκιδικής.
Μετά την ολοκλήρωση της συγκομιδής, ένα από τα βασικά ζητήματα που απασχολούν τους ελαιοπαραγωγούς είναι το πότε πρέπει να γίνει η λίπανση των δέντρων. Η επιλογή ανάμεσα σε μια εφαρμογή αμέσως μετά το μάζεμα του καρπού και σε μια παρέμβαση τον Ιανουάριο ή τον Φεβρουάριο δεν είναι απλώς θέμα ημερολογίου. Εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες, τη θερμοκρασία και την υγρασία του εδάφους, την προηγούμενη παραγωγή, αλλά και το αν ο ελαιώνας είναι ξηρικός ή αρδευόμενος.
Η ελιά είναι αειθαλές δέντρο και δεν σταματά τη λειτουργία της αμέσως μετά τη συγκομιδή. Τα φύλλα εξακολουθούν να φωτοσυνθέτουν, ενώ οι ρίζες μπορούν να απορροφούν θρεπτικά στοιχεία όσο οι συνθήκες του εδάφους παραμένουν ευνοϊκές. Ωστόσο, όσο μειώνονται οι θερμοκρασίες και περιορίζεται η ηλιοφάνεια, επιβραδύνονται οι φυσιολογικές λειτουργίες του δέντρου.
Έτσι, η περίοδος μετά τη συγκομιδή μπορεί να αξιοποιηθεί για την αναπλήρωση μέρους των θρεπτικών αποθεμάτων που καταναλώθηκαν κατά την ανάπτυξη του καρπού. Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε λίπασμα πρέπει να εφαρμοστεί εκείνη την εποχή.
Ποια θρεπτικά στοιχεία χρειάζεται η ελιά και πότε: Η βασική διάκριση αφορά το άζωτο, τον φώσφορο και το κάλιο.
Ο φώσφορος και το κάλιο μπορούν να ενταχθούν στη φθινοπωρινή ή χειμερινή βασική λίπανση, ιδιαίτερα όταν οι αναλύσεις δείχνουν ότι υπάρχουν ελλείψεις. Το κάλιο είναι σημαντικό για την παραγωγή και την ποιότητα του καρπού, ενώ ο φώσφορος συμμετέχει σε βασικές ενεργειακές λειτουργίες και στην ανάπτυξη του ριζικού συστήματος.
Το άζωτο, αντίθετα, χρειάζεται πιο προσεκτικό χρονικό προγραμματισμό. Είναι καθοριστικό για τη βλάστηση, την ανάπτυξη των φύλλων και τη διαφοροποίηση των ανθοφόρων οφθαλμών. Η κύρια ανάγκη του δέντρου εντοπίζεται προς το τέλος του χειμώνα και την άνοιξη, πριν και κατά την έναρξη της νέας βλαστικής περιόδου.
Η υπερβολική χορήγησή του το φθινόπωρο δεν εξασφαλίζει καλύτερη παραγωγή. Μπορεί να οδηγήσει σε ανεπιθύμητη βλαστική ανάπτυξη, ενώ αυξάνει τον κίνδυνο απωλειών από έκπλυση όταν ακολουθούν έντονες βροχοπτώσεις.
Σύμφωνα με τις κατευθύνσεις που δημοσιεύει η ελληνική γεωπονική βιβλιογραφία, στους ξηρικούς ελαιώνες η αζωτούχος λίπανση τοποθετείται συνήθως μεταξύ Δεκεμβρίου και Φεβρουαρίου, ενώ στους αρδευόμενους μπορεί να κατανεμηθεί σε περισσότερες εφαρμογές. Η ΦΙΛΑΙΟΣ επισημαίνει επίσης ότι σε περιοχές με διαφορετικό ύψος και κατανομή βροχοπτώσεων ο χρόνος εφαρμογής πρέπει να προσαρμόζεται ανάλογα.
Σημαντικό ρόλο έχει και το βόριο, ιδιαίτερα σε εδάφη όπου υπάρχει διαπιστωμένη έλλειψη, καθώς συνδέεται με την ανθοφορία και την καρπόδεση. Δεν δικαιολογείται, ωστόσο, η εφαρμογή του χωρίς προηγούμενη αξιολόγηση των αναγκών του ελαιώνα.
Από την Κρήτη μέχρι τη Χαλκιδική: Γιατί δεν υπάρχει μία συνταγή λίπανσης
Οι ελληνικοί ελαιώνες παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις. Η γεωγραφική θέση, οι βροχοπτώσεις, το υψόμετρο, η σύσταση του εδάφους και η διαθεσιμότητα νερού επηρεάζουν τόσο τις ανάγκες θρέψης όσο και τον χρόνο εφαρμογής των λιπασμάτων.
Κρήτη: Το πρόβλημα της ξηρασίας και της περιορισμένης εδαφικής υγρασίας
Στην Κρήτη, όπου κυριαρχούν μεγάλες εκτάσεις με Κορωνέικη, υπάρχουν τόσο αρδευόμενοι όσο και παραδοσιακοί ξηρικοί ελαιώνες. Σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα στην ενδοχώρα και στις ζώνες με περιορισμένες βροχοπτώσεις, η έλλειψη νερού αποτελεί καθοριστικό παράγοντα.
Για τους ξηρικούς ελαιώνες, η εφαρμογή λιπάσματος αμέσως μετά τη συγκομιδή δεν είναι απαραίτητα η καλύτερη επιλογή, εάν το έδαφος παραμένει στεγνό. Χωρίς επαρκή υγρασία, η διάλυση και η μεταφορά των θρεπτικών στοιχείων προς τις ρίζες περιορίζονται.
Επομένως, η αξιοποίηση των πρώτων ουσιαστικών βροχοπτώσεων και η προσαρμογή της λίπανσης στις τοπικές συνθήκες έχουν ιδιαίτερη σημασία. Στους αρδευόμενους ελαιώνες υπάρχει μεγαλύτερη ευελιξία, καθώς μέρος της θρέψης μπορεί να πραγματοποιείται μέσω υδρολίπανσης.
Το Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου έχει επισημάνει σε σχετικές οδηγίες για την Κρήτη την αυξανόμενη σημασία της διαχείρισης του νερού και της αποφυγής υδατικής καταπόνησης των ελαιόδεντρων.
Μεσσηνία και Λακωνία: Οι ανάγκες των μεγάλων ελαιοπαραγωγικών ζωνών
Στη Μεσσηνία και τη Λακωνία, όπου κυριαρχεί επίσης η Κορωνέικη, οι συνθήκες είναι γενικά ηπιότερες τον χειμώνα σε σχέση με τις ψυχρότερες ηπειρωτικές περιοχές. Η μεγάλη έκταση των ελαιώνων, οι διαφορετικές εδαφικές συνθήκες και η εναλλαγή αρδευόμενων και ξηρικών εκμεταλλεύσεων επιβάλλουν διαφοροποιημένη διαχείριση.
Σε περιοχές όπως η Μεσσηνιακή πεδιάδα, η Κυπαρισσία και οι Γαργαλιάνοι, οι παραγωγοί μπορούν να αξιοποιήσουν τη φθινοπωρινή περίοδο για την ενσωμάτωση οργανικής ουσίας και την εφαρμογή φωσφόρου και καλίου, εφόσον υπάρχει ανάγκη.
Στη Μάνη, όπου υπάρχουν πολλοί παραδοσιακοί ελαιώνες σε επικλινή και συχνά πετρώδη εδάφη, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Η εφαρμογή λιπασμάτων πριν από έντονες βροχοπτώσεις μπορεί να οδηγήσει σε απώλειες θρεπτικών στοιχείων μέσω απορροής και διάβρωσης του εδάφους.
Η διατήρηση της οργανικής ουσίας και η προστασία του εδάφους από τη διάβρωση είναι εξίσου σημαντικές με την ίδια τη λίπανση.
Χαλκιδική: Διαφορετικές απαιτήσεις για την επιτραπέζια ελιά
Η περίπτωση της Χαλκιδικής παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς σημαντικό μέρος της παραγωγής αφορά την πράσινη επιτραπέζια ελιά μεγάλου καρπού.
Σε αντίθεση με τους ελαιώνες που προορίζονται αποκλειστικά για ελαιοποίηση, εδώ το εμπορικό αποτέλεσμα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το μέγεθος, την ομοιομορφία και την ποιότητα του καρπού.
Αυτό σημαίνει ότι η θρέψη και η διαχείριση του νερού πρέπει να σχεδιάζονται με βάση τις ανάγκες της επιτραπέζιας παραγωγής. Το κάλιο έχει ιδιαίτερη σημασία κατά την ανάπτυξη του καρπού, ενώ η επάρκεια αζώτου πρέπει να διατηρείται χωρίς υπερβολές που ευνοούν τη βλάστηση εις βάρος της καρποφορίας.
Η Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας έχει επισημάνει ότι η έλλειψη νερού και οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής αποτελούν σημαντικές προκλήσεις για την ελαιοκαλλιέργεια της Χαλκιδικής.
Φθιώτιδα και Στερεά Ελλάδα: Η σημασία της κατανομής των βροχοπτώσεων
Στη Φθιώτιδα και στις υπόλοιπες ελαιοκομικές ζώνες της Στερεάς Ελλάδας συναντάμε διαφορετικούς τύπους ελαιώνων, από παραθαλάσσιες εκτάσεις μέχρι πιο ψυχρές περιοχές της ενδοχώρας.
Η διαφορά αυτή έχει σημασία για τον χρόνο εφαρμογής της λίπανσης. Στις ανατολικές περιοχές, όπου οι βροχοπτώσεις μπορεί να είναι περιορισμένες, η αζωτούχος λίπανση στους ξηρικούς ελαιώνες μπορεί να προγραμματιστεί νωρίτερα μέσα στο χειμερινό διάστημα. Αντίθετα, σε περιοχές με περισσότερες βροχοπτώσεις, η εφαρμογή μπορεί να μετατεθεί προς το τέλος του χειμώνα, ώστε να περιοριστούν οι απώλειες.
Η διαφοροποίηση αυτή επισημαίνεται και στις ελληνικές γεωπονικές οδηγίες για την αζωτούχο λίπανση της ελιάς.
Κοπριά, κομπόστ και περιορισμοί στις λιπάνσεις
Ιδιαίτερη θέση στη φθινοπωρινή διαχείριση των ελαιώνων έχει η οργανική λίπανση. Η ώριμη κοπριά και το κομπόστ μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της δομής του εδάφους, στην αύξηση της οργανικής ουσίας και στη συγκράτηση της υγρασίας.
Ωστόσο, η εφαρμογή τους δεν πρέπει να γίνεται χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι περιβαλλοντικοί κανόνες.
Ο Κώδικας Ορθής Γεωργικής Πρακτικής του ΥΠΑΑΤ για την προστασία των νερών από τη νιτρορύπανση γεωργικής προέλευσης (ΦΕΚ Β΄ 4855/2021) προβλέπει κανόνες για τη χρήση αζωτούχων λιπασμάτων και οργανικών υλικών, με ιδιαίτερη μέριμνα για τις ευπρόσβλητες στα νιτρικά περιοχές.
Οι παραγωγοί πρέπει να ελέγχουν τις ισχύουσες απαγορευτικές περιόδους, τις τοπικές δεσμεύσεις και τους περιορισμούς για τη διαχείριση της κοπριάς, καθώς δεν ισχύουν παντού οι ίδιοι όροι.
Τελικά, λίπανση τον Νοέμβριο ή τον Φεβρουάριο;
Η απάντηση δεν είναι ίδια για όλους τους ελαιοπαραγωγούς.
– Μετά τη συγκομιδή: Μπορεί να γίνει εφαρμογή οργανικής ουσίας, φωσφόρου και καλίου, όταν το επιτρέπουν οι συνθήκες του εδάφους και οι αναλύσεις δείχνουν ανάγκη.
– Δεκέμβριο – Ιανουάριο: Είναι περίοδος κατά την οποία μπορεί να προγραμματιστεί η βασική λίπανση, ιδιαίτερα σε ξηρικούς ελαιώνες, ανάλογα με τις βροχοπτώσεις.
– Φεβρουάριο – αρχές Μαρτίου: Είναι κατάλληλο χρονικό διάστημα για την κάλυψη των αναγκών σε άζωτο πριν από την έντονη ανοιξιάτικη δραστηριότητα, με προσαρμογή στην περιοχή και στο σύστημα καλλιέργειας.
Το σημαντικότερο είναι να μη γίνεται μηχανικά η ίδια λίπανση κάθε χρόνο. Η προηγούμενη παραγωγή, η παρενιαυτοφορία, η κατάσταση των δέντρων και η διαθεσιμότητα νερού επηρεάζουν τις πραγματικές ανάγκες.
Η εδαφολογική ανάλυση και, όπου είναι δυνατόν, η φυλλοδιαγνωστική αποτελούν τα βασικά εργαλεία για τον καθορισμό των ποσοτήτων. Ένας ελαιώνας που έδωσε μεγάλη παραγωγή μπορεί να έχει διαφορετικές ανάγκες από έναν ελαιώνα που βρίσκεται σε χρονιά μειωμένης καρποφορίας.
Για τον παραγωγό, λοιπόν, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να επιλέξει ανάμεσα στον Νοέμβριο και τον Φεβρουάριο, αλλά να πετύχει τη σωστή θρέψη στον κατάλληλο χρόνο, χωρίς περιττές δαπάνες και απώλειες λιπασμάτων.









